Interdyscyplinarny zespół badawczy, w skład którego weszli naukowcy z Future Law Lab, zdiagnozował bariery prawne utrudniające rozwój nowoczesnych metod badawczych w Europie.
Jak zmierzyć otwartość prawa autorskiego na realne potrzeby naukowców i badaczy? Choć rozwój technologii, w tym generatywnej sztucznej inteligencji, daje nauce bezprecedensowe narzędzia, to przestarzałe i niespójne ramy prawne stają się dla europejskich instytucji badawczych coraz większym obciążeniem. Odpowiedź na te wyzwania przynosi najnowsza publikacja przygotowana w ramach cyklu Research2Society Reports zatytułowana: „Barriers to Research: Insights into the Patchwork of Research Exceptions in European Copyright Laws and Practical Perspectives from European Researchers”.
Interdyscyplinarne badanie w 11 krajach
Prezentowany raport jest efektem intensywnych, wielomiesięcznych prac szerokiego zespołu eksperckiego, na którego czele stanęli dr Konrad Gliściński oraz Maria Drabczyk. W przygotowanie kluczowych analiz zaangażowany był również zespół badawczy, w skład którego weszli naukowcy z Future Law Lab oraz stowarzyszeni eksperci: dr hab. Ewa Laskowska-Litak (Kierowniczka FLL), dr Krzysztof Siewicz, Katarzyna Strycharz, dr Anna Buchner, Katarzyna Fereniec oraz Klaudia Grabowska.
Unikatowa metodologia badania polegała na ścisłym połączeniu rzetelnej analizy dogmatyczno-prawnej z perspektywą socjologiczną i praktyczną osób, które na co dzień tworzą naukę w 11 państwach europejskich. Badania jakościowe zrealizowano we współpracy z agencją badawczą Ciekawość. Prace nad raportem były możliwe dzięki wsparciu finansowemu oraz instytucjonalnemu organizacji Knowledge Rights 21 oraz COMMUNIA.
Kluczowe wnioski: Trzy bariery na drodze do innowacji
Autorzy raportu wyodrębnili trzy kluczowe obszary problemowe, które negatywnie wpływają na konkurencyjność europejskiego sektora naukowego:
- Restrykcyjne wdrażanie unijnych ram prawnych: Przeprowadzone analizy dowodzą, że większość państw członkowskich podeszła do implementacji unijnych wyjątków i ograniczeń prawnoautorskich na cele badawcze w sposób znacznie bardziej rygorystyczny, niż wymagają tego od nich dyrektywy UE. Zamiast dążyć do harmonizacji, państwa stworzyły biurokratyczny i skomplikowany system utrudniający współpracę.
- Blokada nowoczesnych metod (TDM i AI): Brak jednolitych regulacji na poziomie kontynentu bezpośrednio uderza w rozwój nowoczesnej nauki opierającej się na cyfrowym przetwarzaniu danych. Niejednolite przepisy skutecznie utrudniają m.in. eksplorację tekstu i danych (Text and Data Mining – TDM) oraz prowadzenie zaawansowanych badań z wykorzystaniem nowoczesnych narzędzi sztucznej inteligencji.
- Solidarność i kultura ignorowania prawa: Najbardziej uderzającym wnioskiem z badań socjologicznych jest fakt, że skomplikowanie przepisów przekracza granice wydolności badaczy. Część środowiska naukowego, stojąc przed koniecznością realizowania misji rozwoju wiedzy i międzynarodowej współpracy, podejmuje świadome decyzje o ignorowaniu restrykcyjnych norm prawnych. Przekładają oni solidarność naukową ponad wadliwe, biurokratyczne przeszkody.
Raport w Otwartym Dostępie (Open Access)
Wyniki badań jednoznacznie wskazują, że prawo autorskie w obecnym kształcie powinno zostać przedefiniowane, aby stać się stymulatorem innowacji, a nie czynnikiem hamującym rozwój.
Wszystkich zainteresowanych szczegółową lekturą analiz prawnych oraz wypowiedziami badaczy zapraszamy do zapoznania się z pełną treścią raportu, który został opublikowany w otwartym dostępie: Identyfikator DOI: doi.org/10.5281/zenodo.20492252